Elektrikli süpürge çalıştığında kulaklarını kapatıp ağlayan bir çocuk da, adı yüksek sesle söylendiğinde dönüp bakmayan bir çocuk da sesle ilgili farklı bir deneyim yaşıyor olabilir. Duyusal tepkiler her çocukta farklıdır ve çoğu zaman gelişimin doğal bir parçasıdır. Bu yazıda sese verilen tepkilerin nasıl okunabileceğine bakıyoruz.
Duyusal tepkiler ne anlatır?
Çocuklar çevrelerindeki sesleri, ışıkları, dokuları ve kokuları farklı yoğunlukta algılayabilir. Bazı çocuklar belirli seslere aşırı duyarlı olabilir; bazıları ise seslere beklenenden az tepki verebilir. Aynı çocukta her iki örüntü farklı durumlarda birlikte de görülebilir: yüksek bir sese tepki vermeyen çocuk, uzaktaki bir paket hışırtısına hemen dönebilir.
Duyusal farklılıklar otizm spektrumunda sık görülse de yalnızca otizme özgü değildir. Tek başına bir tanı göstergesi değil, çocuğunuzu daha iyi tanımanızı sağlayan bir ipucudur.
Önemli olan tek bir tepki değil, tepkilerin günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğidir.
Günlük yaşamdan örnekler
- Aşırı duyarlılık: Süpürge, saç kurutma makinesi ya da el kurutucusu gibi seslerde kulakları kapatma, ağlama, ortamdan kaçma; kalabalık ve gürültülü yerlerde belirgin huzursuzluk.
- Az tepki: Yüksek ya da ani seslere dönüp bakmama, ismine tutarlı tepki vermeme, çevredeki sesleri fark etmiyormuş gibi görünme.
- Duyusal arayış: Belirli sesleri tekrar tekrar çıkarma ya da dinleme, nesneleri kulağına yakın tutarak vurma.
İlk adım: işitmeyi kontrol ettirin
Çocuğunuz seslere az tepki veriyorsa ya da ismine dönmüyorsa, ilk yapılması gereken işitme değerlendirmesidir. Yenidoğan işitme taraması yapılmış olsa bile, sonradan gelişen işitme sorunları gözden kaçabilir. İşitmenin normal olduğunu bilmek, sonraki adımları doğru planlamanızı sağlar.
Ne zaman bir uzmanla konuşmalı?
- Sese tepkiler günlük işleri (yemek, uyku, dışarı çıkma) belirgin biçimde zorlaştırıyorsa
- Duyusal tepkilere iletişim ve sosyal etkileşimde de farklılıklar eşlik ediyorsa
- Çocuğunuz ismine ve konuşmaya tutarlı biçimde tepki vermiyorsa
Duyusal konularda ergoterapistler ve çocuk gelişimi uzmanları ailelere günlük yaşamı kolaylaştıracak öneriler sunabilir.
Evde neler yapabilirsiniz?
- Hangi seslerin zorladığını ve hangi ortamlarda rahatladığını not edin.
- Gürültülü bir etkinlik öncesinde çocuğunuzu sözle ya da resimle hazırlayın.
- Evde sakin, sesi az bir köşe oluşturun.
- Zorlandığı sesleri ona zorla dinletmek yerine, kontrolü onda olan küçük denemeler yapın.
Kısa özet
Sese aşırı ya da az tepki, çocuğunuzun dünyayı nasıl algıladığına dair bir ipucudur. Önce işitmeyi kontrol ettirin, sonra tepkilerin örüntüsünü gözlemleyin. Bir kaygınız olduğunda gözlemlerinizi bir uzmanla paylaşmaktan çekinmeyin.
